Wanneer waren de Nederlanden het grootst qua gebied?

Antwoord

Dag Sander,

Dat zijn een hele hoop vragen bij elkaar, die bovendien met elkaar te maken hebben.

Als ik de tweede vraag eerst neem, de definitie van 'Nederlanden', werkt dat makkelijker als startpunt.

• De Nederlanden als aaneengesloten gebied in Noord-West-Europa, onder één heerser, waren wellicht op hun grootst onder de Habsburgse vorsten, na de verovering van Gelre door Karel V (1543) en vóór de feitelijke scheuring door de godsdienstoorlogen vanaf 1566. Dat geheel van de '17 provincies' reikte van diep in het huidige Frankrijk (Artesië) tot Groningen en werd door de Pragmatieke Sanctie van 1549 bestuurlijk ééngemaakt uit de verschillende graafschappen en heerlijkheden die ze voordien waren. Het was groter dan de huidige benelux, maar wel met een grote enclave erin, gevormd door het prinsbisdom Luik (en het abdijvorstendom Stavelot-Malmédy). Er kwam een eind aan door de afscheuring van de noordelijke Nederlanden (de 7 noordelijke provincies), officieel in 1581 door hun Acte van Verlatinghe.
• Tellen we de overzeese invloedssfeer erbij, dan was de Gouden Eeuw van de Republiek van de Zeven Nederlanden het moment waarop het grondgebied van de 'Nederlanden' het grootst was. Die overzeese gebieden waren géén grondgebied van de Republiek zelf, maar wel van twee handelscompagnieën die een staatsmonopolie hadden gekregen, de Verenigde Oostindische Compagnie (VOC) en de Westindische Compagnie (WIC). Beide bedrijven gedroegen zich ook als een staatsmacht, met eigen legers, munterijen, rechtspraak, belastingen, internationale verdragen. Voor de WIC viel het hoogtepunt rond 1620-1640, toen het stukken West-Afrika, Brazilië, Guyana en Caraïben onder haar gezag had. Voor de VOC kwam het hoogtepunt iets later, in de periode 1640-1700, toen het volledige controle had over o.a. de Kaapkolonie, heel Ceylon, kuststroken van het huidige India en de hele Bengalen, grote delen van Sumatra, Java en de Molukken. Het waren allemaal gebieden onder gezag van Nederlanders, maar het vormde dus niet één staatkundig geheel, maar wellicht was 1640 het moment waarop Nederland en haar twee dochterstaten op het meest uitgestrektst was.
• De overdracht van de Kongo-Vrijstaat naar de Belgische staat als een kolonie in 1908 maakte dat het Belgische grondgebied op haar allergrootst werd, groter nog dan het Nederlandse koloniale rijk (dat sinds 1815 Nederlands-Indië, Suriname en de Antillen omvatte). Het Belgische koloniale grond gebied was op haar grootst tussen 15 november 1908 en 10 juni 1910 toen de Lado-exclave werd afgestaan aan Soedan.