Wat is het verschil tussen de Habsburgse Nederlanden en de Oostenrijkse Nederlanden?

Antwoord

In handboeken en zelfs schoolwandplaten wordt er soms gegoocheld met die namen, en zelfs ook over 'Spaanse Nederlanden', of 'Tweede Oostenrijkse Periode'. Het kan zowel op een periode, als op een grondgebied of zelfs op een staatsbestel wijzen. Bovendien veranderden soms de grenzen van wat men 'Habsburgs', 'Spaans' of 'Oostenrijks' beschouwt.

Ik probeer het wat duidelijk te maken door eerst een chronologie mee te geven:

• Habsburger Maximiliaan van Oostenrijk huwde in 1477 met Maria van Bourgondië, erfgename van wat toen al de Nederlanden werd genoemd: de hertogdommen van  Brabant, Limburg, Luxemburg en Gelre, de graafschappen van Vlaanderen, Holland, Zeeland, Henegouwen, Namen en Franche-Comté, en de heerlijkheid Mechelen. Het noorden van het huidige Nederland, en het hele prinsbisdom Luik, inclusief wat vandaag de provincies Limburg vormt, viel er buiten. Bourgondië vreemd genoeg ook, want dat was door de Franse koning veroverd na de door van Maria's vader Karel de Stoute.
• Bij het overlijden van Maria in 1482 komen de Nederlanden bij haar driejarig zoontje Filips de Schone terecht, die langs vaderskant een Habsburger is, en langs moederskant een Boergondiër. Zo worden de Bourgondische Nederlanden de Habsburgse Nederlanden.
• Tussen 1515 en 1543 werd dat gebied in noordelijke richting sterk uitgebreid: Friesland, Groningen, Utrecht, Drente en (verloren maar herwonnen) Gelre.
• In 1555 gaf Keizer Karel V, zoon van Filips de Schone en kleinzoon van Maria en Maximiliaan, zijn troon op ten voordele van zijn broer Ferdinand en zijn zoon Filips (zoon van een Castilliaanse). De eerste kreeg de keizerkroon en de Duitse gewesten, de tweede de Spaanse en Nederlandse gewesten. In de praktijk, en na geredetwist tot 1558, ontstonden zo een Oostenrijkse en een Spaanse tak van de Habsburgers, waarbij de Spaanse Habsburgers over de Nederlanden heersten.
• In 1581 scheidden de Noordelijke Nederlanden zich af, met een strijd die heen en weer ging tot 1648. Vanaf die beide data was het grondgebied van de 'Habsburgse Nederlanden' of 'Spaanse Nederlanden' dus ook sterk gewijzigd, bijna gehalveerd.
• De Spaanse tak van de Habsburgers stierf uit in 1700, waarna een opvolgingsoorlog uitbrak, de Spaanse Successiestrijd. Kort gesteld maakten de Bourbons van het Franse koningshuis aanspraak op Spanje en de Nederlanden, maar zagen andere mogendheden zo'n machtsconcentratie dat niet zitten. In 1713 werd met de verdragen van Utrecht en de Pragmatieke Sanctie een compromis gesloten: Spanje ging naar het huis Bourbon, maar de Nederlanden naar de Oostenrijkse tak van Habsburg.
• In 1794 vielen de Franse revolutionaire legers de Zuidelijke Nederlanden binnen, en kwam er een eind aan de heerschappij van het huis Habsburg over de Nederlanden.

Om dan terug te komen naar de termen:

• De naam 'Habsburgse Nederlanden' kan wijzen
  • op heel die periode dat er Habsburgers de officieze titel van 'Heer van de Nederlanden' droegen (1482-1794), maar wordt meestal gebruikt voor het eerste deeltje daarvan, toen er nog geen tweedeling in een Spaanse of Oostenrijkse Habsburgers was (1482-1555). In sommige oude werken is dit de 'Eerste Oostenrijkse Periode', omwille van de afkomst van Maximiliaan van Oostenrijk - maar die term is nu in onbruik.
  • op het grondgebied van de Nederlanden, eerst een kerngebied van grofweg Vlaanderen-Henegouwen-Brabant-Zeeland-Holland-Namen-Luxemburg, tot later de volledige Nederlanden, zonder prinsbisdom Luik
  • een federatie van een goed dozijn redelijk onafhankelijke en diverse staten onder één enkel staatshoofd die nochtans géén koning of keizer was, en met een belangrijk centraal juridisch orgaan (de grote raad, later de staten-generaal).
• De naam 'Spaanse Nederlanden' wijst
  • op de periode waarin de titel bij een Habsburger in Madrid zat (1556-1715)
  • op enkel het zuidelijke deel van de Nederlanden, dat onder Spaans gezag bleef, en grotendeels katholiek bleef.
  • naar een systeem waarbij de Habsburgse vorst zijn macht delegeerde naar een zogenaamde landvoogd, die vaak wisselde en vaak een interne strijd leverde met de verschillende onderdelen van de Nederlanden.
• De term 'Oostenrijkse Nederlanden' wijst
  • op de periode waarin de Oostenrijkse tak heerste over wat de Zuidelijke Nederlanden (1715-1794). Vroeger werd soms van een 'Tweede Oostenrijks Tijdvak' gesproken, nu niet meer.
  • op de 10 Zuidelijke Nederlanden, zonder de 7 afgescheurde Noordelijke Nederlanden die een republiek vormden. Nog een synoniem zijn de 'Keizerlijke Nederlanden'.
  • op het systeem van relatieve autonomie van Oostenrijk zelf, met een stabiele centrale landvoogd en al een sterke centralisatie van het bestuur: centrale administratie, regelgeving over onderwijs, religie, tolwegen, kanalen.