Wanneer is de provincie Antwerpen in het leven geroepen, en waarom?

Antwoord

Dat zijn een hoop interessante vragen bij elkaar!

In 1684 werd bij de Vrede van Münster/Westfalen het oude hertogdom in tweeën gesplitst in een Noordelijk en een Zuidelijk deel, die resp. onder de Nederlandse republiek en de Spaanse kroon terechtkwamen. Brabant was tijdens de 80 jaren oorlog die daaraan voorafgingen, herhaaldelijk van het ene kamp in het andere gerold. De oplossing was op de spreekwoordelijke appel gewoon in twee gelijke delen te splitsen: een Staats-Brabant en een Spaans- of Konings-Brabant. Staats-Brabant fungeerde als een Generaliteitsland, wat wil zeggen dat het in de Staten-Generaal zat maar niet met dezelfde rechten als een volwaardige provincie, terwijl Spaans-Brabant verder een hertogdom bleef.

In 1795 werden de oude hertogdommen, heerlijkheden, provincies en graafschappen herverdeeld in departementen, die meer samenhang moesten vertonen: minder enclaves en exclaves, gelijke rechten en wetgeving, gelijke omvang, een neutrale naam die verwijst naar geografie. Charles-Lambert Doutrepont was de architect van die herindeling van de Zuidelijke Nederlanden in 9 departementen. Die herindeling vormt nog altijd de basis van de huidige Belgische provincies. Hij deelde daarbij o.a. zowel Vlaanderen (dept. de la Lys en dept. de l'Escaut) als Spaans-Brabant (dept. des Deux-Nèthes en dept. de la Dyle) als het Prinsbisdom Luik (dept. Meuse-Inférieure en dept. de l'Ourthe) telkens in twee gelijke stukken van ongeveer dezelfde bevolkingsomvang en oppervlakte. Door die principes van min of meer gelijke omgang, meer neutrale naamgeving en gladstrijken van de grenzen, waren er toch héél veel verschuivingen nodig om van de oude naar de nieuwe situatie te geraken - de eenvoudige opdeling van oude entiteiten volstond niet altijd:

• de streek rond Halle (ooit graafschap Henegouwen) werd bij het dept. de la Dyle gevoegd (later provincie Brabant en Vlaams-Brabant),
• de traditioneel zeer onafhankelijke heerlijkheid Mechelen werd opgeslorpt in het omringende dept. des Deux Nèthes, en het arrondissement Breda verhuisde zelfs een tijdlang naar het 'Zuidelijke' Deux-Nèthes,
• Staats- of Zeeuws-Vlaanderen behoorde ook een tijdlang tot het 'Zuidelijke' dept. de l'Escaut (huidige Oost-Vlaanderen),
• de 18e eeuwse Franse provincie West-Vlaanderen (eigenl. Westhoek, onafhankelijk van het graafschap Vlaanderen) werd aan het dept. de la Lys (huidige West-Vlaanderen)toegevoegd,
• het dept. des Forêts (huidige provincie Luxemburg) bestond niet alleen uit het oude hertogdom Luxemburg, maar ook uit het Duitse graafschap Vianden (de huidige regio rond Bitburg) en de republiek/het graafschap Bouillon,
• het dept. Jemappes (huidige provincie Henegouwen) kreeg een aantal steden die nooit tot het graafschap Henegouwen hadden behoord, maar wel op de Samber liggen: Charleroi (ervoor deel van het graafschap Namen) en Thuin en Châtelet (ervoor deel van het versnipperde prinsbisdom Luik)
• het dept. Sambre et Meuse (basis voor de huidige provincie Namen) kreeg delen van hertogdommen Luxemburg en Brabant, en van het prinsbisdom Luik
• de twee departementen gebaseerd op het oude Prinsbisdom Luik en haar leen Land van Loon waren eigenlijk hele grote puzzels: dept. de l'Ourthe (toevoegingen van o.a. het complete abdijvorstendom Stavelot-Malmédy en het hertogdom Limburg), dept. Meuse-Inférieure (basis voor de huidige Nederlandse en Belgische provincies Limburg) 

Het resultaat was een kaart die eruit zag als een veel meer uniforme lappendeken, met grotere stukken en minder rafelige randen.

Noord-Brabant had een iets rommeliger geschiedenis: in 1795 heette het 'gewest Bataafs-Brabant', in 1798 werd het 'dept. van de Dommel', in 1801 'dept. Bataafs-Brabant', in 1807 'departement Brabant', in 1810 'departement Monden van de Rijn', en vanaf 1814-1815 'Noord-Brabant'.

In 1815 werd die indeling door Gijsbert Karel van Hogendorp in de grondwet van het nieuwe Verenigd Koninkrijk der Nederlanden gekopieerd, maar met een belangrijke naamswijziging: het waren voortaan opnieuw 'provincies', en hun eigennamen moesten opnieuw verwijzen naar de feodale gewesten. Dat vroeg hier en daar om creativiteit: voor Antwerpen had men weinig inspiratie (tenzij het oude Markgraafschap Antwerpen, dat al sinds 1106 in de feiten deel was van Brabant), en voor Limburg moest men net heel creatief zijn om 'Neder-Maas' te vervangen door iets dat klassieker klonk dan Loon (het hertogdom Limburg lag nooit in wat nu de beide provincies Limburg zijn). In het Zuiden van België werden enkel Henegouwen en Luxemburg vernoemd naar een oude plaatsnaam, de rest werd vernoemd naar de hoofdplaatsen (Namen, Luik). Er waren opnieuw wat grenswijzigingen, o.a. in 1830-1839 door de oprichting/afscheuring van het Groot-Hertogdom Luxemburg en de teruggave van Zeeuws-Vlaanderen en de regio's rond Breda en Maastricht. En dan zijn er nog de Oostkantons, de exclave Baarle-Hertog en Neutraal-Moresnet natuurlijk... België heeft een boeiende grensgeschiedenis.

In 1831 werd in de Belgische grondwet de oude indeling overgenomen en zelfs verankerd.

In 1995 werd de oude provincie Brabant gesplitst in een Brussels Hoofdstedelijk Gewest en een Vlaams (lees: Nederlandstalig) en Waals (lees: Franstalig) deel. Dat 'Vlaams-Brabant' een wat vreemde samenvoeging is van twee oude rivaliserende namen, deerde niet echt.

In grote lijnen heeft u dus de reden waarom het oude Hertogdom Brabant in twee stappen werd opgedeeld in drie delen, en in een derde en vierde stap hele oude namen op die gebieden werden geprojecteerd...

Officieel dateert de provincie Antwerpen dus van 1831, hoewel het al sinds 1795 als een apart bestuursniveau fungeerde, en al sinds 1815 zelfs precies die naam 'provincie Antwerpen' draagt.