Wat weten we over de Chamaven?

Antwoord

We hebben niet zoveel bronnen, en ze zijn niet geweldig helder.

• In de Historiae van Velleius, een historicus en ex-militair die rond het begin van onze jaartelling in Germania had gediend, worden de Chamavi vermeld als als één van de stammen die hij onder leiding van Tiberius aanviel in 4 n.Chr. na het oversteken van de Rijn: Chamavi, Chattuari en Bructeri. Die volgorde in de opsomming suggereert dat de Chamavi het meest westelijk, en het dichtst bij de Rijn leefden, misschien tussen de Rijn en de Eems.
• In de Germania van Tacitus, die ongeveer een eeuw later ontstond, wordt gesteld dat de Chamavi naar het Oosten waren verhuisd, naar het land van de ondertussen vernietigde Bructeri, tussen de Lippe en de Ems. Volgens de Annales van dezelfde auteur pleitten de Angrivarii (die later bekend zouden worden dankzij Arminius) om vanuit het Noorden te verhuizen naar het vroegere leefgebied van de Chamavi.
• In de Geographia van Ptolemaeus (ca. 150 n. Chr.) zijn er echter drie mogelijke Chamavi. Hij schreef in het Grieks, zodat de schrijfwijze onzekerheid schept.
  • Een 'chamai'-volk dat tussen de Wezer en de Eems leeft. Dit stemt, op de schrijfwijze na, overeen met Tacitus, maar vreemd genoeg zijn er volgens Ptolemaeus nog wèl grote aantallen Bructeri in leven in hetzelfde gebied.
  • Een 'kamauoi'-volk (in het Latijn Camavi) die samen met de Cherusci op de Melibocus-berg wonen, ten zuiden van de Elbe. Als met de Melibocus het Harz-gebergte in Noord-Duitsland wordt bedoeld, dan is dit veel verder naar het oosten dan alle andere bronnen.
  • Een ander vermelding vandiezelfde Camavi staat in een lange opsomming van stammen, opgesomd in kolommen van west naar oost, en binnen elke kolom van noord naar zuid. De eerste 'kolom' ten oosten van de Rijn en onder de Suevi zijn Chasuarii, Nertereani, Danduti, Turoni en Marvingi, Curiones, Chattuari, en Parmaecampi. De tweede 'kolom' start met Camavi, en dan Chatti, Tubanti en Teuriochaemae. Dat is niet alleen nog noordelijker en oostelijker dan alle andere vermeldingen, bovendien zijn ook de andere stammen meer noordelijk en oostelijk gesitueerd dan bijvoorbeeld bij Tacitus.
• In de Historia Francorum van Gregorius van Tours (6de eeuw) wordt verwezen naar een verloren werk van de Romeinse historicus Sulpicius Alexander (4de eeuw) over een Franko-Romeinse strafexpeditie onder leiding van generaal Arbogast over de Rijn, waarbij hij de gebieden van de Bricteri en Chamavi veroverde, wellicht in de buurt van het huidige Keulen
• In een brief aan de Atheners legt keizer Flavius Claudius Justinianus uit hoe hij rond 350 de Salii heeft aangespoord om de Chamavi uit Gallië te verdrijven, en hen in ruil de Schelde-Rijn-delta moest schenken.
• In de anonieme Panegyrici Latini (4de eeuw), lofredes op Romeinse keizers, wordt vermeld hoe Franken ten westen van de Rijn keer op keer moesten worden 'gepacificeerd' door Constantius Chlorus, o.a. door deportaties richting het huidige Boergondië. Hoewel de Franken in die bron als duidelijk verschillend van de Chamavi werden gezien, heette één van die Boergondische 'krijgsgevangenenkolonies' wel 'Pagus Chamavorum', oftwel Dorp van de Chamavi.
• In de Res Gestae van Ammianus Marcellinus (ca. 390) wordt beschreven hoe Flavius Claudius Justinianus over de Rijn trok, de Chamavi na vredesonderhandelingen in het geheim volgde, en hen in een verrassingsaanval versloeg. De krijgsgevangen Chamavi werden in het Romeinse leger ingelijfd.Op de Peutinger-kaart (4de-5de eeuw), eigenlijk meer een routebeschrijver dan een echte kaart, staat net boven de Rijn 'Hamavi qui et Pranci'. Dat vertelt ons enerzijds een vermoedelijke locatie, en spreekt anderzijds de Panegyrici (en alle andere bronnen) tegen, want stelt duidelijk dat de Hamavi wèl een Frankisch volk zijn.
• De Notitia Dignitatium, een schema van het Romeinse staatsbestel uit de periode 390-420, vermeldt een Romeinse legereenheid Chamavi.

De namen verschillen: Chamavi, Hamavi, Chamai, Camavi. Meestal werden ze ten oosten van de Rijn gesitueerd, ofwel ergens in de huidige grensregio Nederland-Duitsland, ofwel in het huidige Ruhrgebied, ofwel erboven in het tegenwoordige Paderborner Land ofwel helemaal ver in het Harz. Ook is het onduidelijk tot welk groter geheel ze behoorden: Franken (West-Germanen) of net niet?