Zijn Nederlands en Zweeds zustertalen of noemen we hen beter nichten van elkaar?

Antwoord

Beste Lut,

Het idee om talen die met elkaar verwant zijn, zustertalen te noemen, is gebaseerd op de traditie die in de 19e eeuw ontstaan is, om taalverwantschappen in stambomen weer te geven. Talen worden dan voorgesteld als product van een soort genealogisch proces. Het Nederlands en het Duits zijn heel erg verwant met elkaar. De taal die het meest met het Nederlands verwant is, is het Duits. Dat komt doordat het Duits en het Nederlands nog samen als één taal beschouwd kunnen worden tot ongeveer 1000 jaar geleden. Anders gezegd: als je oude Duitse en Nederlandse teksten van 1000 jaar geleden naast elkaar legt, dan zou je min of meer kunnen zeggen dat het om teksten gaat die in één en dezelfde taal geschreven zijn. Leg je een tekst uit die periode daarnaast die geschreven is in een Oudnoordse taal (waaruit Zweeds, Deens, Noors, IJslands, Faeröers ontstaan zijn), dan is het absoluut duidelijk dat het om een andere taal gaat. Toch komen al die talen samen voort uit een taal die ooit als één taal bestaan moet hebben: het Germaans, maar dan spreken we over de tijd tussen 1000 voor Christus en ongeveer 500 na Christus. Hoe verder we teruggaan in de tijd, hoe meer eenheid dat Germaans vertoond moet hebben, hoe dichter we bij 500 komen, hoe meer er al sprake is van verschillende dialecten, met toch zeker een groep die we Noord-Germaans, een andere groep die we West-Germaans en nog een andere groep die we Oost-Germaans noemen. Het Nederlands en het Duits behoren tot het West-Germaans en bleven nog lang min of meer één taal. Na het jaar 500 beginnen er verschillen op te treden tussen het Nederlands en het Duits, maar nog niet meteen van die aard dat sprekers van beide talen elkaar niet kunnen begrijpen. De verschillen zijn klein. Eigenlijk spreken we nu van Nederlands en Duits als twee talen die toen al (vanaf 500) naast elkaar bestaan hebben, maar dat is een interpretatie vanuit het heden. De sprekers van het Duits en het Nederlands in pakweg het jaar 800 ondervonden elkaars taal niet als een andere taal. Men kon elkaar begrijpen zonder al te veel moeite. De verschillen tussen het Nederlands en het Duits namen in de loop van de eeuwen steeds verder toe. Dat was een heel geleidelijk proces. Het Nederlands verschilde in 1400 meer van het Duits dan in 1100, in 1800 meer dan in 1400, in 2000 meer dan in 1800. 

Omdat het Nederlands en het Duits rechtstreeks verwant zijn en dus een afsplitsing zijn vanuit het West-Germaans, kunnen we ze zustertalen noemen. Het Zweeds is een Noord-Germaanse taal. Aangezien het Noord-Germaans en het West-Germaans al een poos vóór het jaar 500 van elkaar weg aan het evolueren waren, kunnen we het Nederlands en het Zweeds eigenlijk inderdaad nichten noemen. Als we het West-Germaans en het Noord-Germaans zussen van elkaar noemen, dan zijn het Zweeds en het Deens kinderen van het Noord-Germaans en het Nederlands en het Duits kinderen van het West-Germaans. Door vergelijking met een menselijke stamboom kom je dus bij zo'n werkwijze. Maar die voorstelling is natuurlijk een versimpeling van de werkelijkheid. Het is gewoon een beeld (metafoor). Talen worden natuurlijk niet door een vader en een moeder verwekt. Talige evolutie is iets heel geleidelijks, menselijke evolutie gaat in sprongen, per mensenleven.

Met hartelijke groet,

Peter Debrabandere