Waarom waren in 1790 de toen gevormde Verenigde Nederlandse Staten tegen godsdienstvrijheid?

Antwoord

Dag Willem,

Vooraf een paar bedenkingen:

• '200 jaar' en 'ommekeer' in dezelfde zin, da's een beetje moeilijk te rijmen.
• in veel opstanden komen verschillende strekkingen samen, die het niet altijd over alles eens waren.

Het Plackaet van Verlatinghe van 1581 was een verklaring van de Staten-Generaal waarin ze Filips II niet meer als hun vorst te erkennen, omdat die hun rechten schond - ze verklaarden bijgevolg de troon 'verlaten'. Er staan, zeker voor die tijd van godsdienstoorlogen, verrassend weinig punten in die over godsdienstvrijheid handelen, enkel een passage over een mislukte diplomatieke ontmoeting in Keulen ('Colen') om daar met bemiddeling van de Duitse keizer tot een vrede te komen, 'met eenighe gracelicke vryheyt, besondere van der religie'. Wel is de tekst doorspekt met verwijzingen naar een (christelijke) God, die voortdurend wordt aangeroepen als getuige. Maar in essentie ging het eerder over bestuurlijke ontevredenheid, dan over het afkondigen van een godsdienstvrijheid.

Bij de Brabantse Revolutie ging het ook om een verzet tegen een vorst, maar deze keer tegen een verlicht vorst, de Oostenrijkse keizer Jozef II.

• Een deel van de opstandelingen nam aanstoot aan het 'jozefinisme' waarbij de Kerk ondergeschikt werd gemaakt aan de Staat: geen 'dode hand' meer, opheffen van 'onnutte' kloosters, ontbinden van broederschappen, installatie van het burgerlijk huwelijk, schrappen van religieuze feestdagen. Zeker de Pro Aris et Focis groep,met Verlooy en Vonck, namen aanstoot aan die politiek, en kreeg o.a. steun van de abdijen van Tongerlo en Hemiksem. Overigens ging het Jozef II niet om echte godsdienstvrijheid: hij liet weliswaar ook Joden toe tot openbare ambten, en erkende vrijmetselarij (die niet per se antiklerikaal was), maar het gros van de edicten was erop gericht om de greep van de Staat op de samenleving te versterken tegenover de invloed van de Kerk.
• Een ander deel van de opstandelingen die ook Vonckisten werden genoemd, met o.a. Doutrepont en Meyer, waren dan weer fel antiklerikaal, democratisch en vooral gekant tegen het alleenrecht van een monarch - ze wilden ofwel een grondwettelijke monarchie, ofwel een republiek, en soms zelfs een aansluiting bij Frankrijk.
• Een derde grote fractie, de statisten, met vooral van der Noot, was dan sterker behoudsgezind en kwam vooral in opstand tegen de bestuurlijke en fiscale hervormingen die Jozef II doorvoerde.

Het Tractaet van Vereeniginge van 1789 weerspiegelt die bonte achtergrond van de 'Brabantse' revolutionairen: het geeft aan dat de provincies weer in ere worden hersteld,  verenigd in een congres dat een eigen munt, leger en buitenlandpolitiek zal voeren en (art. VI) dat ze 'voor altyd beleyden de Catholieke, Apostolieke ende Roomsche Religie'. Een katholieke republiek!