Kun je zelf een hersenhelft uitschakelen?

Antwoord

Je kan een hersenhelft niet uitschakelen. Als alle functies (tijdelijk) zouden uitvallen die van die ene hersenhelft gebruik maken, dan zouden de gevolgen dramatisch zijn. Bijvoorbeeld, als je je linkerhersenhelft tijdelijk zou uitschakelen, dan zou je alles wat zich aan de rechterkant bevindt van het punt waarop je fixeert onzichtbaar worden, zou je plots niet meer kunnen spreken of taal verstaan (althans meer dan 9 op de 10 mensen, bij wie taal in de linkerhemisfeer ligt opgeslagen), enz.

Kan je dan misschien onderdelen van een hersenhelft uitschakelen, zoals bv. het gezichtsvermogen? Als je erin zou slagen om met je bewuste wil die centra in je linkerhersenhelft uit te schakelen die ervoor zorgen dat je alles kan zien wat zich aan je rechterkant bevindt, dan zou het hele rechtse vlak rechts van je fixatiepunt inderdaad onzichtbaar zijn ('een wit vlak') en dan zou die persoon inderdaad gelijk hebben. Ik ben geen neurowetenschapper maar uit alles wat ik weet uit experimenteel onderzoek naar taalherkenning en -productie lijkt me ook dit zeer onwaarschijnlijk. Een bekend experiment in het domein van taalwaarneming is het zgn. Stroopexperiment. Uit deze proef blijkt dat het voor ervaren lezers geen probleem oplevert om de kleur te benoemen waarin de letters van een woord gedrukt zijn (bv. respons is ROOD voor de stimulus PILOOT) maar tot grote problemen leidt (fouten, trage antwoorden) wanneer (i) het woord zelf een kleurnaam is (ii) die een andere kleur benoemt dan de kleur waarin de letters zijn afgedrukt (bv. respons is ROOD voor de stimulus GEEL). Dit is een eenvoudige maar elegante demonstratie dat het proces van (geschreven) woordherkenning zo geautomatiseerd is dat we het niet met ons bewustzijn kunnen uitschakelen, zelfs niet als we merken dat het lezen van het woord onze prestaties stoort bij stimuli als GEEL of ROOD.

Op basis van deze en andere experimenten blijkt dat je met je bewuste wil nauwelijks of geen greep kan krijgen op geautomatiseerde processen die door onze hersenen worden uitgevoerd. Aangezien ontzettend veel van de functies waarvoor onze hersenen verantwoordelijk zijn in hoge mate geautomatiseerd zijn (bv. trap oplopen, stappen, autorijden, spreken, verstaan en begrijpen, enz.) lijkt het me bijzonder onwaarschijnlijk dat iemand in staat zou zijn om al die functies door bewuste concentratie uit te schakelen.

Een andere kwestie is natuurlijk dat je door een hersenletsel delen in één van je hersenhelften niet meer kan gebruiken. Dat kan bv. tot afasie leiden (niet meer kunnen spreken of iemand anders taal niet meer kunnen verstaan) of tot wat men met een technische term 'unilateral neglect' heet. Deze laatste aandoening verwijst naar het feit dat mensen met een letsel in bv. hun linkerhersenhelft hun volledige rechterkant negeren (merk op dat de linkse hersenhelft grosso moda de rechterkant van het lichaam controleert en vice versa). Zo iemand kan bv. denken dat zijn rechtse ledematen niet van haar/hem zijn of zal bij de opdracht om een prent na te tekenen enkel de linkerkant kopiëren (omdat de linkerhersenhelft alle informatie over de rechterkant van het visuele fixatiepunt verwerkt). Hij of zij lijkt die prent aan de rechterkant dus niet te zien. We spreken hier echter over de gevolgen van een hersenletsel, niet over een bewuste uitschakeling van hersenfuncties door onze wil! Hersenprocessen zijn in hoge mate geautomatiseerd en spelen zich af op een niveau waar je met je wil niet bij kan (evenmin als je met je wil je spijsvertering kan reguleren).

Zelf sta ik dus bijzonder sceptisch tegenover de uitspraak: "Ik kan één van mijn hersenhelften bewust uitschakelen".